Reaktif Enerji Nedir?
Elektrik sistemlerinde iki tür güç vardır: aktif güç (kW) — gerçek iş yapan, faturada kWh olarak ölçülen güç — ve reaktif güç (kVAr) — motorlar, transformatörler ve balastlar gibi endüktif yükler tarafından çekilen, iş yapmayan ancak şebeke üzerinde yük oluşturan güç. Güç faktörü (cosφ veya PF), aktif gücün toplam görünür güce oranıdır.
Türkiye'de TEDAŞ, cosφ değeri 0.95'in altına düştüğünde reaktif enerji bedeli uygular. Sanayi tesislerinde bu bedel aylık faturanın %15–30'una ulaşabilir.
Hangi Ekipmanlar Reaktif Güç Tüketir?
- Asenkron elektrik motorları (en büyük kaynak)
- Transformatörler
- Kaynak makineleri
- Floresan ve HID aydınlatma balastları
- Reaktör ve bobinler
Kompanzasyon Nasıl Çalışır?
Kondansatörler, endüktif yüklerin tam tersi olan kapasitif reaktif güç üretir. Kondansatör grubu sisteme bağlandığında, motorların ve diğer endüktif yüklerin çektiği reaktif gücü yerel olarak karşılar; bu güç artık şebekeden çekilmez, dolayısıyla TEDAŞ sayacına yansımaz. Reaktif güç kontrol rölesi (RGKR), anlık güç faktörünü ölçerek gerekli kondansatör kademelerini otomatik olarak devreye alıp çıkarır.
Kompanzasyon Sistemi Türleri
Merkezi Kompanzasyon
Ana pano veya trafoya yakın bir yerde tek kompanzasyon panosu kurulur. Kurulumu basittir; ancak iletkenler boyunca reaktif güç akışı devam eder.
Grup Kompanzasyon
Her motor grubu veya üretim hattı için ayrı kompanzasyon grubu kurulur. Hem cezayı önler hem de kablo kayıplarını azaltır.
Bireysel (Motor Başına) Kompanzasyon
Kondansatör doğrudan motor terminaline bağlanır. En verimli yöntemdir; motor çalışırken kondansatör de devrededir.
Harmonik ve Filtreli Kompanzasyon
Frekans sürücüleri, UPS'ler ve güç kaynaklarının yaygınlaşmasıyla harmonik bozunumu (THD) artmıştır. Standart kondansatörler yüksek harmonik ortamında rezonansa girerek hasar görebilir. Bu nedenle harmonik yükü yüksek tesislerde detuned (bloke reaktörlü) kompanzasyon veya aktif filtreli sistemler kullanılmalıdır.
Kompanzasyon Kurulumu İçin Ne Yapılmalı?
- Güç analizörü ile en az 1 haftalık reaktif güç ölçümü yapılır
- Harmonik analizi yapılarak filtreli sistem gerekip gerekmediği belirlenir
- Kondansatör kademesi sayısı ve kapasitesi hesaplanır
- E-PLAN proje çizimi ve pano imalatı gerçekleştirilir
- Devreye alma testleri yapılarak TEDAŞ sayacı izlenir
Sık Sorulan Sorular
Reaktif enerji cezası almıyorum ama kompanzasyon gerekli mi?
Ceza almasanız da yüksek reaktif güç kablolarda kayıp akımına, voltaj düşümüne ve transformatör yüklenmesine neden olur. Kompanzasyon bu kayıpları da azaltır.
Kaç kademeli kompanzasyon panosu kurulmalı?
Güç analizörü verilerine göre değişir. Genellikle 4–12 kademeli sistemler tercih edilir. Az kademeli sistemlerde regülasyon kaba kalır ve kondansatörler gereksiz yere açılıp kapanır.
Kompanzasyon sistemi kurulduktan sonra faturamda hemen fark görür müyüm?
Evet, devreye alındığı aydan itibaren bir sonraki faturada reaktif enerji bedeli sıfırlanır veya önemli ölçüde düşer.